Jak powstało Westerplatte?

Dzisiejszy półwysep Westerplatte jest efektem wielowiekowych procesów zachodzących przy ujściu Wisły. Nanoszone przez rzekę osady i piasek odkładały się w jej ujściu, tworząc ławice i piaszczyste wyspy. Na ich kształt wpływały również prądy morskie i falowanie.

Jedną z takich form była West Platte – zachodnia ławica piasku, która stanowiła naturalną osłonę dla zachodniej odnogi Wisły uchodzącej w tym miejscu do morza. W XVIII wieku rozpoczęto prace związane z tworzeniem i pogłębianiem nowego toru wodnego. Wydobyty podczas prac materiał wykorzystano do wzmocnienia i powiększenia West Platte. W 1847 roku, w wyniku połączenia West Platte z Ost Platte, ukształtował się dzisiejszy półwysep Westerplatte.

Istotne zmiany przyniosły również wydarzenia z 1840 roku, kiedy wody Wisły przerwały Mierzeję Wiślaną, tworząc nowe ujście rzeki w rejonie Górek. Dotychczasowe ujście w pobliżu Westerplatte straciło na znaczeniu, a odcinek rzeki prowadzący w stronę Gdańska zaczęto nazywać Martwą Wisłą.

Westerpaltte - nadmorski kurort

W XIX wieku Westerplatte zaczęło zmieniać swoje oblicze. W 1839 roku Martin Daniel Krüger zainicjował powstanie sezonowego zakładu kąpielowego z restauracją. W ciągu zaledwie kilkunastu lat niewielkie kąpielisko przekształciło się w popularny nadmorski kurort.

W Seebad Westerplatte, czyli kąpielisku Westerplatte, wypoczywano nie tylko dla przyjemności. Przypisywano tutejszemu klimatowi i kąpielom właściwości lecznicze. Polecano je między innymi osobom cierpiącym na schorzenia nerek, anemię, reumatyzm czy dolegliwości związane z układem nerwowym. Popularnością cieszyły się kąpiele morskie, solankowe, wodne i słoneczne.

Z czasem Westerplatte zaczęło przypominać nowoczesny kurort. W 1881 roku zarządzanie kąpieliskiem przejęło towarzystwo akcyjne żeglugi parowej i kąpieliska „Wisła”. Rozpoczął się okres intensywnego rozwoju i inwestycji.

W 1894 roku otwarto nowy dom zdrojowy z restauracją. Powstało również molo spacerowe z miejscem do cumowania statków wycieczkowych, łazienki damskie, męskie i rodzinne, hala plażowa, hotel oraz zakłady lecznicze. Kuracjusze mogli korzystać z kortów tenisowych i kręgielni, a w kurorcie działały także kawiarnia, pijalnia wód mineralnych i zajazd z pokojami na wynajem.

Wokół kąpieliska pojawiały się wille letniskowe, pensjonaty, przebieralnie i kabiny kąpielowe. Dużym udogodnieniem było doprowadzenie na półwysep energii elektrycznej oraz uruchomienie własnej stacji rozdzielczej.

Westerplatte stało się miejscem chętnie odwiedzanym przez mieszkańców Gdańska i przyjezdnych. W 1900 roku wypoczywało tu ponad 100 tysięcy osób, a liczba odwiedzających nadal rosła.

Koniec świetności kurortu

Okres rozkwitu nie trwał jednak długo. Zimą 1914 roku Westerplatte nawiedził silny sztorm, który poważnie zniszczył infrastrukturę kąpieliska. Choć część obiektów odbudowano, a przy przystani powstała nowa poczekalnia z restauracją, kurort nie odzyskał dawnej świetności.

Kolejnym ciosem był wybuch I wojny światowej. Ruch turystyczny osłabł, a właściciele zaczęli wyprzedawać działki, pensjonaty i wille.

Po zakończeniu wojny w 1919 roku rozpoczął się proces przejmowania terenów dawnego kurortu przez polskie podmioty. W transakcjach tych ważną rolę odegrał Mieczysław Jałowiecki, przedstawiciel polskiego rządu w Gdańsku. Jesienią tego roku nabyto m.in. dawny dom kuracyjny i kilka pokurortowych pensjonatów.

Transakcje miały strategiczne znaczenie – polska własność na Westerplatte stała się później jednym z argumentów w rozmowach dotyczących lokalizacji polskiej bazy przeładunkowej.

Był to moment przełomowy. Miejsce, które jeszcze niedawno żyło rytmem sezonu kąpielowego, restauracji i pensjonatów, zaczęło wchodzić w nowy etap swojej historii – jako polska placówka w porcie Wolnego Miasta Gdańska.

Od kurortu do Wojskowej Składnicy Tranzytowej

W 1921 roku decyzją Rady Ligi Narodów Polsce przyznano na terenie portu gdańskiego Westerplatte obszar przeznaczony do wyładunku i przechowywania materiałów wojskowych. Rozpoczął się nowy rozdział historii półwyspu – powstała tu Wojskowa Składnica Tranzytowa.

W latach 1924-1936 na Westerplatte prowadzono rozległe prace budowlane. Powstały m.in. koszary, wartownie, schrony, magazyny amunicyjne, elektrownia, stacja kolejowa i studnia artezyjska. Wokół składnicy utworzono również zewnętrzny pierścień obronny z placówkami, zasiekami i zaporami.

Siedem dni obrony

Wiosną 1939 roku zwiększono stan osobowy załogi do około 210 żołnierzy i wzmocniono przygotowania obronne. 1 września Westerplatte znalazło się pod niemieckim ostrzałem. Przez siedem dni polscy żołnierze odpierali kolejne ataki – ostrzał z pancernika „Schleswig-Holstein”, szturmy piechoty i bombardowania.

7 września major Henryk Sucharski zdecydował o kapitulacji. Ranni trafili do gdańskich szpitali, pozostali żołnierze zostali skierowani do niemieckich obozów jenieckich.

Westerplatte - miejsce pamięci

Po wojnie Westerplatte zaczęło pełnić nową funkcję – stało się miejscem pamięci o obrońcach z września 1939 roku. Już w 1946 roku powstał tu cmentarz, na którym upamiętniono poległych żołnierzy Wojskowej Składnicy Tranzytowej.

Najbardziej charakterystycznym symbolem Westerplatte stał się jednak odsłonięty w 1966 roku 25-metrowy Pomnik Obrońców Wybrzeża. Monument autorstwa Adama Haupta, Franciszka Duszeńki i Henryka Kitowskiego stanął na sztucznie usypanym kopcu i do dziś dominuje nad półwyspem.

Ważnym wydarzeniem w historii powojennego Westerplatte było również spotkanie Jana Pawła II z polską młodzieżą w 1987 roku. Papież mówił tu o Westerplatte jako o symbolu wartości i moralnej siły, nadając miejscu jeszcze szersze znaczenie. W 2003 roku teren byłej Wojskowej Składnicy Tranzytowej został uznany za Pomnik Historii „Pole Bitwy na Westerplatte”.

Co warto zobaczyć na Westerplatte?

Spacerując po Westerplatte, warto pamiętać, że dzisiejszy teren pola bitwy był kiedyś popularnym kąpieliskiem. Choć większość zabudowy dawnego kurortu nie przetrwała, jego historia jest ważnym elementem opowieści o tym miejscu.

• Wartownia nr 1 – jeden z najlepiej zachowanych obiektów dawnej Wojskowej Składnicy Tranzytowej. W budynku działa oddział Muzeum Gdańska poświęcony historii Westerplatte i jego obrońców. W 1967 roku wartownię przesunięto o kilkadziesiąt metrów, ratując ją przed zniszczeniem.
• Ruiny Nowych Koszar – pozostałości zabudowań składnicy, które przypominają o walkach toczących się na Westerplatte we wrześniu 1939 roku.
• Cmentarz Obrońców Westerplatte – nekropolia, w której spoczywają żołnierze i pracownicy cywilni polegli podczas obrony półwyspu.
• Pomnik Obrońców Wybrzeża – 25-metrowy monument wzniesiony w 1966 roku na sztucznie usypanym kopcu. Z jego okolic rozciąga się widok na Zatokę Gdańską i port.
• Placówki i relikty umocnień – pozostałości stanowisk obronnych, placówek, schronów i innych elementów systemu obronnego. Ich rozmieszczenie pomaga zrozumieć, jak wyglądała obrona Westerplatte we wrześniu 1939 roku.

Dziś Westerplatte jest przede wszystkim miejscem pamięci o wydarzeniach września 1939 roku. Warto jednak pamiętać, że jego historia zaczęła się znacznie wcześniej. Zanim pojawiły się wartownie i umocnienia, były tu plaża, molo, dom zdrojowy, pensjonaty i wille, a Westerplatte przez dziesięciolecia żyło rytmem nadmorskiego kurortu.

Informacje praktyczne

Na zwiedzanie Westerplatte warto przeznaczyć około 2 godzin – to wystarczająco dużo czasu, by zobaczyć najważniejsze zachowane obiekty dawnej Wojskowej Składnicy Tranzytowej, cmentarz Obrońców Westerplatte i Pomnik Obrońców Wybrzeża.

Wstęp: większość terenu Westerplatte można zwiedzać bezpłatnie. Bilety obowiązują m.in. w Wartowni nr 1 oraz na wystawie w Elektrowni „Pamięć w ziemi zapisana”.

Westerplatte, mjr. Henryka Sucharskiego 84 Gdańsk

Jak dojechać?

• na Westerplatte można dotrzeć z centrum Gdańska komunikacją miejską autobusy linii nr: 106, 138 oraz sezonowe linie 600 i 606.
• ciekawą alternatywą jest rejs statkiem z Gdańska – podróż pozwala zobaczyć miasto, tereny stoczniowe i port z perspektywy wody.
• rowerem z z Głównego Miasta na Westerplatte prowadzi łatwa, około 10-kilometrowa trasa przez Długie Ogrody, Most Siennicki i okolice Twierdzy Wisłoujście. Przejazd zajmuje około 40-50 minut.
• samochodem w pobliżu Westerplatte znajdują się parkingi,

W Centrum Obsługi Zwiedzających, które znajduje się na początku wjazdu na półwysep Westerplatte znajdują się kawiarnia, restauracja, punkt informacji, sklep muzealny.

Zwiedzanie Westerplatte – proponowana trasa

• Centrum Obsługi Zwiedzających
• budynek zawiadowcy stacji
• magazyny
• Placówka Fort
• relikty wartowni nr 5
• Cmentarz Żołnierzy Wojska Polskiego
• kasyno podoficerskie
• Nowe Koszary
• Wartownia nr 3 – relikt willi oficerskiej
• Pomnik Obrońców Wybrzeża
• Elektrownia z wystawą archeologiczną
• Wartownia nr. 1