„Pamięć w ziemi zapisana”

Przeżyj niezwykłą podróż przez ponad 250 lat historii półwyspu Westerplatte – od momentu powstania piaszczystej łachy u ujścia Wisły w XVII wieku, nazwanej później West-Platte, aż po dramatyczne wydarzenia II wojny światowej i zakończenie działalności filii niemieckiego obozu Stutthof dla jeńców cywilnych w 1941 roku. Ekspozycja prowadzona jest w porządku chronologicznym, a jej narracja wzbogacona została o wyniki wieloletnich badań archeologicznych prowadzonych na tym terenie. To właśnie dzięki nim udało się m.in. odkryć i zidentyfikować mogiły polskich obrońców Westerplatte – jedno z najważniejszych i najbardziej poruszających odkryć ostatnich lat.

Artefakty – dosłownie wydobyte z ziemi – pozwalają spojrzeć na historię półwyspu oczami ludzi, którzy tu żyli, służyli i zginęli.

Tematyczne sekcje wystawy:

1. Elektrownia - serce Westerplatte

To właśnie w dawnej Elektrowni Wojskowej Składnicy Tranzytowej zaczyna się opowieść o obronie Westerplatte.

Ta część wystawy przypomina, jak ważną rolę odegrała decyzja Rady Ligi Narodów o przekazaniu półwyspu Polsce oraz jakie znaczenie miała eksterytorialna składnica dla państwa polskiego w okresie międzywojennym.

Wystawa pokazuje również funkcjonowanie elektrowni i jej znaczenie dla całego kompleksu – od zasilania obiektów i magazynów po obsługę basenu amunicyjnego. Unikatowe materiały filmowe z prac archeologicznych pozwalają zajrzeć do wnętrza tego miejsca i zobaczyć, jak współczesne metody badawcze pomagają odkrywać jego historię.

2. Wyspa - Bastion

Westerplatte zaczęło swoją historię jako piaszczysta łacha u ujścia Wisły. Z czasem miejsce to nabrało znaczenia strategicznego i stało się ważnym punktem obronnym Gdańska.

Ta część ekspozycji opowiada o przemianie naturalnego fragmentu wybrzeża w miejsce o znaczeniu militarnym. Wśród eksponatów znalazły się kule armatnie z różnych epok – francuskie, rosyjskie i pruskie – guziki mundurowe oraz fragmenty broni kartaczowej.

Wystawa przypomina najważniejsze wydarzenia XVIII i XIX wieku, w tym desant wojsk francuskich w 1734 roku podczas wojny o tron Polski oraz walki z lat 1806-1807, gdy wojska napoleońskie zdobyły broniony przez Prusaków i Rosjan Gdańsk.

„Wyspa – Bastion” pokazuje, jak na przestrzeni wieków zmieniało się znaczenie Westerplatte – od naturalnej łachy u ujścia Wisły po ważny punkt strategiczny. To historia miejsca, którego wojskowe znaczenie zaczęło się kształtować na długo przed wrześniem 1939 roku.

3. Kurort - zapomniane oblicze Westerplatte

Zanim Westerplatte stało się symbolem wojennej walki, było popularnym nadmorskim kurortem. Od 1838 roku działało tu Ostseebad Westerplatte – kąpielisko odwiedzane przez ponad 120 tysięcy gości rocznie.

Ta część wystawy przenosi nas w czasy, gdy Westerplatte tętniło życiem kuracyjnym. Opowiada o domu zdrojowym, zakładzie kąpielowym, molo oraz licznych pensjonatach, hotelach i restauracjach. O dawnym kurorcie przypominają także przedmioty codziennego użytku – żetony na ręczniki i stroje kąpielowe, talerze z widokami, butelki, gliniane fajki czy elementy zastawy stołowej.

Dzięki nim Westerplatte zyskuje zupełnie inne oblicze – miejsca wypoczynku, kąpieli i letnich spotkań, którego losy miały się radykalnie zmienić w XX wieku.

4. Wojskowa Składnica Tranzytowa (WST)

Wojskowa Składnica Tranzytowa była strategicznym punktem obronnym Polski na Westerplatte w latach 1921-1939. Ta część ekspozycji przybliża codzienne życie ludzi, którzy tu służyli i pracowali.

Codzienność żołnierzy obejmowała służbę wartowniczą, pracę psów wartowniczych i zadania pracowników cywilnych. Ważną rolę odgrywało także zaplecze gospodarcze, w tym „Mikołajewo” – strefa z magazynami, stajniami i chlewami, która zapewniała funkcjonowanie składnicy.

O życiu na Westerplatte przypominają oryginalne przedmioty codziennego użytku: buty saperskie, przybory higieniczne, dewocjonalia, pióra, a także zastawa z kasyna oficerskiego, guziki mundurowe i orzełki czapkowe.

Ważnym miejscem była willa oficerska – kwatera komendanta i jego zastępcy. Jednocześnie trwała rozbudowa fortyfikacji, przygotowująca składnicę na nadchodzący konflikt. Był to czas intensywnych przygotowań, ale też zwyczajnej służby i codziennego życia, które miało się skończyć wraz z wybuchem wojny.

5. Walka - siedem dni bohaterstwa

1 września 1939 roku Westerplatte stało się miejscem pierwszych walk II wojny światowej. Przez siedem dni polska załoga odpierała kolejne ataki niemieckich wojsk, aż do kapitulacji 7 września.

Śladami walk są autentyczne artefakty odnalezione na polu bitwy: fragmenty pocisków, łuski amunicji, zapalniki, polski granat obronny oraz element obręczy koła armatniego. Towarzyszą im fotografie i materiały dotyczące polskiej artylerii, w tym zdjęcia armaty kal. 76,2 mm.

Szczególnie wymowne są modele Wartowni nr 5 przedstawionej przed niemieckim nalotem bombowym 2 września i po nim. Zestawienie obu modeli pozwala zobaczyć skalę zniszczeń, jakie przyniosły walki.

Kolejne eksponaty i materiały prowadzą przez najważniejsze etapy obrony – od „kurtuazyjnej wizyty” pancernika Schleswig-Holstein i pierwszego ostrzału, przez szturmy piechoty i ataki lotnicze, aż po ostatnie godziny przed kapitulacją.

6. Zacieranie śladów pierwszej bitwy II wojny światowej

Po kapitulacji Westerplatte Niemcy rozpoczęli systematyczne zacieranie śladów bitwy – zarówno zniszczeń, jak i ludzkich tragedii.

Do prac porządkowych zmuszano cywilnych jeńców, którzy w nieludzkich warunkach odgruzowywali teren, maskowali zniszczenia i usuwali ślady walk. Jedna z tablic ekspozycji nosi wymowny tytuł „Dobijanie żywych pracą”. To określenie oddaje los tych, którzy przetrwali walkę, ale po kapitulacji zostali poddani wyniszczającej pracy.

Przez dziesięciolecia wiele śladów tych wydarzeń pozostawało ukrytych. Dopiero badania archeologiczne pozwoliły ponownie je odnaleźć – w ziemi, wśród zachowanych przedmiotów, a także w miejscach związanych z losem poległych.

7. Powrót bohaterów

W 2019 roku badania archeologiczne doprowadziły do odnalezienia i identyfikacji szczątków polskich obrońców Westerplatte, pochowanych przez dziesięciolecia w nieznanych zbiorowych mogiłach. Odkrycie pozwoliło przywrócić poległym imiona i odtworzyć część historii ich ostatnich dni.

Przy szczątkach znaleziono osobiste przedmioty: guziki mundurowe, medaliki, buty saperskie, fragmenty pasów i ładownic, puszkę z maską przeciwgazową oraz pistolet Browning. Każdy z tych przedmiotów jest śladem konkretnego człowieka, który służył na Westerplatte.

Odnalezienie mogił i przedmiotów należących do obrońców zamyka opowieść o Westerplatte w sposób szczególny – historia, która przez lata była zapisana w ziemi, mogła ponownie przemówić.

Informacje praktyczne

Gdzie?
Westerplatte, mjr. Henryka Sucharskiego 84 Gdańsk

Godziny otwarcia
godziny: maj – wrzesień: 10:00 – 18:00

• Bilety
  Cena biletu normalnego 15 zł,
• ulgowego 8 zł ,
• wtorki -wstęp bezpłatny

Jak dotrzeć?
Autobusem Samochodem Rowerem
istnieje możliwość dojścia pieszo od przystanku, też warto to zaznaczyć.

Ile czasu przeznaczyć na zwiedzanie?
około 1 godziny

„Dlaczego warto?”