Żuławy. Gdzie mgły i wschody słońca są najpiękniejsze

Żuławy z lotu ptaka - Nogat, fot: pomorskie.travel

Żuławy - region położony miedzy Gdańskiem, Malborkiem oraz Elblągiem. Miejsce  wyjątkowe ze względu na historię, architekturę i ludzi je zamieszkujących. To teren o specyficznym położeniu geograficznym - ponieważ znajduje się w depresji, musi być sztucznie odwadniany. Usłany jest rzekami, kanałami, rowami melioracyjnymi.

 

Żuławy bardzo silnie kojarzą się z mgłami, wschodami i zachodami słońca oraz wierzbami. Takie krajobrazy poruszają wyobraźnię i serce - opowiada Marta Antonina Łobocka, prezes Stowarzyszenia „Kochamy Żuławy” oraz blogerka Kochamy Żuławy. Z miłośniczką regionu rozmawiamy o tym, co koniecznie trzeba zobaczyć na Żuławach.

Żuławy, atrkacje dla każdego...

Pomorze to znany i lubiany region Polski. Najpopularniejsza jest oczywiście największa aglomeracja, czyli Trójmiasto. Uwielbiane są również Kaszuby. Niemniej, gdy pytamy o Żuławy, wiele osób nie ma pojęcia o jakim terenie mowa…

- Rzeczywiście tak jest, ale na szczęście powoli to się zmienia. Żuławy mają mnóstwo do zaoferowania. Takich krajobrazów i takiej architektury nie ma nigdzie indziej. Takich atrakcji również nigdzie indziej nie znajdziemy. Wystarczy wymienić choćby kolej wąskotorową i związany z nią most obrotowy w Rybinie, który obsługiwany jest ręcznie przez dwie osoby. To niesamowity widok i unikat na skalę europejską.

Z kolei miłośnicy wodnych przygód ochoczo pojawiają się na Pętli Żuławskiej, niezwykle malowniczej trasie wodnej, którą pokonywać można między innymi houseboatem. A ponieważ Żuławiacy to ludzie przemili, jeśli ktoś raz zawitał w te okolice, z pewnością będzie chciał tu powrócić… na przykład na rowerze, bo dzięki temu, że to teren płaski, świetnie jeździ się tu na dwóch kółkach.

Wycieczka rowerowa po Żuławach, fot. pomorskie.travel

Drewniane domy, domy podcieniowe. Żuławy mają swoją charakterystyczną architekturę, z której słyną i z której są dumne.

- Architektura Żuław jest wyjątkowa. W każdej wsi mamy stare chaty, w wielu stare kościoły, a bywa, że niektóre wsie wyglądają jak żywe skanseny. W innych miejscach Polski tego nie ma. Architektura jest urzekająca zarówno w ujęciu całościowym, jak i w ujęciu szczegółowym. I właśnie, a propos detalu na Żuławach - ilość zdobień domów i jakość ich wykonania potrafi odebrać mowę. Pojawiają się tu laubzekiny, czyli koronkowe, drewniane zdobienia wykonane piłą laubzegą. Umieszczane są głównie w okolicy dachów, na szczytach, czy na werandach lub na oknach. To zdobienia fantazyjne, które, co ciekawe, pojawiały się nie tylko na domach, ale także na stodołach czy spichlerzach, co świadczy o tym, jak dużą wagę przywiązywano do dekoracji obiektów gospodarczych.

Coś dla miłosników zabytkowej architektury - fasada domu na Żuławach, fot. pomorskie.travel

Co warto zobaczyć na Żuławach

Jest pani miłośniczką Żuław. Które miejsca w regionie koniecznie trzeba odwiedzić?

- Warto zacząć od Nowego Dworu Gdańskiego, zwanego stolicą Żuław. Mamy tutaj Muzeum Żuławskie, czyli Żuławski Park Historyczny, gdzie można poznać historię regionu.

Koniecznie należy wybrać się na przejażdżkę koleją wąskotorową. Otwartymi wagonikami, podziwiając wspaniały krajobraz regionu, przejedziemy z Nowego Dworu Gdańskiego na Mierzeję Wiślaną.

Chętnie zabieram turystów czy dziennikarzy do Nowego Stawu, gdzie mamy dwa rynki i charakterystyczną wieżę w kształcie ołówka, wieżę dawnego kościoła ewangelickiego. W Nowym Stawie koniecznie trzeba spróbować przepysznych jagodzianek.

Wiatrak w Palczewie, fot: M.Bieliński

Polecam odwiedzić Palczewo, gdzie jest mały drewniany kościółek i wiatrak holenderski. Zresztą ten kościółek jest wyjątkowy. Z zewnątrz niepozorny, ale w środku przepięknie malowany. Znajdują się tam również stare organy, które ciągle działają. A jaka muzyka się z nich wydobywa, warto przekonać się samemu. Ja, gdy usłyszałam ten dźwięk, dostałam gęsiej skórki i jednocześnie wzruszyłam się dogłębnie. Warto wspomnieć o Stodolarni w Oleśnie. To miejsce jest oddolną inicjatywą mieszkańców wsi, którzy stworzyli przytulne wnętrza w stodole. Przeznaczyli ją na organizację wydarzeń kulturalnych, a jednocześnie zbudowali przestrzeń biblioteczną połączoną z funkcją noclegową.

Żuławy to wiatraki i liczne miejscowości, które są świadectwem historii.

- Takie miejsca to Żuławki czy Drewnica, które nazwać można żywymi skansenami ze względu na ilość zabytkowej tkanki. I tutaj warto powiedzieć również o domach podcieniowych, czyli wizytówce Żuław. Warto odwiedzić na przykład Trutnowy czy Marynowy, gdzie można zwiedzić właśnie takie obiekty. Z kolei w Cyganku warto zjeść obiad. W Małym Holendrze dostaniemy zupę klopsową lub kociołek mennonicki. Można tu również spróbować regionalnych serów, w tym klasycznego, produkowanego według przedwojennej receptury Werderkäse.
Jeśli natomiast poszukujemy wiekowych wiatraków, to dwa najbardziej znane znajdują się w Palczewie i w Drewnicy. Generalnie warto odwiedzić żuławskie wsie. To klimatyczne, niezwykle oryginalne miejsca z duszą. 

Dom podcieniowy w Żuławkach, fot: pomorskie.travel

A propos miejsc z duszą… Żuławskie nekropolie to również kawał historii.

- Jeśli ktoś lubi podziwiać sztukę nagrobną, koniecznie powinien odwiedzić cmentarz w Stogach koło Malborka. To największy, najlepiej zachowany i najbardziej znany mennonicki cmentarz na Żuławach. Z kolei cmentarz w Stawcu jest mniejszy i bardziej klimatyczny. Mennonickie nagrobki są wyjątkowe. To stele, bardzo bogato zdobione, które silnie wiążą się z symboliką. Przy okazji warto również zwracać uwagę na ruiny kościołów, na przykład w Fiszewie czy Steblewie.

Żuławy to w głównie tereny wiejskie?

- Wiejskie i rolnicze. I właśnie te krajobrazy, gdzie człowiek i przyroda tak silnie kształtują ten region, zapadają w pamięci. Tu pejzaż zaskakuje odmiennością o każdej porze roku, te same miejsca można poznawać na nowo – zależnie od aury.

Żuławy to teren pełen niespodzianek i tajemnic. Odkrywanie ich to niezwykła i pasjonująca przygoda.
Cmentarz mennonicki w Stogach Malborskich, fot: M.Michalska

Krajobraz Żuław

Krajobraz Żuław

Nie ma w Polsce drugiego takiego regionu, którego krajobraz byłby jednocześnie tak jednostajny i tak różnorodny, jak jest to na Żuławach.

Krajobraz, który ze względu na swą plaskość terenu, jest pozbawiony niemal całkowicie lasów i w głównej mierze składa się z rozległych pól oraz rozbudowanego systemu wodnego. Stałość krajobrazu objawia się prawie całkowitym brakiem wzniesień, a w niektórych miejscach Żuławy znajdują się poniżej poziomu morza.
Ta rozległa równina obniża się od ok 10 m n.p.m. u nasady do ok. 1,8 m p.p.p. w okolicach Raczków Elbląskich.

Jest to jednocześnie kraina posiadająca najgęstszą w Polsce naturalną i sztuczną sieć wodną. W przeszłości teren ten porastały lasy, które karczowano pod wpływem rozwoju rolnictwa i osadnictwa. Natomiast przed wieloma wiekami była tu zatoka morska, którą wypełniała królowa polskich rzek - Wisła, nanosząc muły i pisaki. Stworzyła przez to w swojej delcie teren z ziemiami posiadający jedne z najlepszych gleb w Polsce. Obok Wisły, główne elementy sieci hydrograficznej to Nogat i Szkarpawa z ujściami do Zalewu Wiślanego oraz Martwa Wisła z ujściem do Zatoki Gdańskiej.

Przepompownia wody w Chłodniewie

Teren Żuław może wydawać się mało atrakcyjny turystycznie ze względu na walory przyrodnicze, jednak
jest to tylko pozorne. Wystarczy wybrać się na niewielką przejażdżkę po krainie, by zobaczyć, że jej nieodłącznym elementem są malownicze wioski, skrywające tajemnice domy podcieniowe, gotyckie kościoły czy zabytkowe mosty i urządzenia hydrotechniczne.

Działalność człowieka na tych terenach zawsze była swoistą walką miedzy nim, a naturą. To właśnie tutaj, po przesunięciu się linii brzegowej Bałtyku na północ, przez okres tysięcy lat trwało kształtowanie delty Wisły. Mieszkańcy tych terenów wielokrotnie zmagali się z licznymi powodziami niszczącymi ich cały dobytek. Dzięki ciężkiej pracy i trudowi włożonemu w odwodnienie Żuław i zabezpieczenie ich przez kolejnymi katastrofami, powstał nowy kawałek użytecznego lądu.

Kościół w Marzęcinie

Dopiero w średniowieczu zaczęło się na tym terenie pojawiać osadnictwo stałe, kiedy zaczęto osuszać ziemię. Wpływ człowieka jest widoczny w układach prostokątnych pól uprawnych. Ich kształt jest uzależniony od bardzo rozwiniętej tutaj sieci melioracyjnej: kanałów, wałów oraz rowów. Sielski klimat podkreślony jest dodatkowo posadzonymi przez człowieka rzędami wierzb przy rowach i topoli przy drogach. Na krajobraz żuławski składają się także urządzenia hydrotechniczne, które pomagały i pomagają człowiekowi koegzystować na tym terenie z bardzo rozwiniętą siecią rzeczną. Niegdyś symbolem Żuław były wiatraki, niestety do dziś przetrwało jedynie kilka.

Żuławski krajobraz jest doskonałym połączeniem działalności natury i człowieka, jego poszczególne elementy współgrają ze sobą idealnie. Zwiedzając Żuławy nie można oprzeć się urokowi nizinnej krainy, w której nic nie jest takie proste jakby się wydawało.

Wiatrak w Drewnicy

Foto: M. Bieliński - Dep. Turystyki UMWP