Кашубия — чудесное место, созданное, по преданию, Богом через заступничество Ангелов и при помощи Грифа. Легенда гласит, что Господь Бог во время сотворения мира оставил большую песчаную область, в которой не было жизни. По просьбе помощников Ангелов он заглянул в сумку, надеясь найти что-нибудь, что он мог бы дать этому месту, и так опрокидывая мешок он дал Кашубии много лесов, рек, озер и полей с почвой настолько плодородной, что каждый год она приносила обильный урожай. А для того, чтобы ничего не убывало в этом чудесном месте, он выслал Грифа, чтобы тот охранял землю и защищал ее от зла.

Самым известным и популярным видом народного искусства является кашубская вышивка, которая своими корнями уходит в XVIII век. По сегодняшний день вышивальщицы вручную вышивают льняные ткани, строго следуя традиционным узорам и используя соответствующие цвета, для того, чтобы украсить праздничный стол.

В Хмельно можно понаблюдать, как очередные члены семьи Нецлей вручную формируют глиняные горшки при помощи гончарного круга с ножным приводом. Так получаются кувшины, чаши, горшки, которые затем украшают узорами типичными для керамики Нецлей: веточка сирени, рыбья чешуйка, маленький тюльпан, звезда кашубская, кашубский венок, лилия и большой тюльпан.

В этнографическом музее в Вдыдзах Кишевских можно войти в традиционную кашубскую избу (хечу), в которой жили кашубы. Внутри представлена традиционная мебель, много кухонных шкафов (шельбёнгов) и буфетов, которые украшены резьбой по дереву. Кашубское искусство - это так же роспись по стеклу и плетение различных предметов из корня сосны.

В свободное от работы в поле и домашних обязанностей время кашубы часто собирались в своих хечах или трактирах, чтобы вместе с родственниками и соседями радоваться и веселиться под звуки кашубской музыки. О начале забавы объявляли базуры, которые в сопровождении дьявольской скрипки и бурчибаса играли живые мелодии. А те, у кого не было сил танцевать Коседера, садились за столы, чтобы наслаждаться изумительными блюдами кашубской кухни. Выпекаемый собственноручно хлеб, селедка по-кашубски и кашубская малина — это только некоторые из блюд местной кухни. Согласно кашубской пословице „Jo jem najedłi ë napiti, ale muszi tabaką bëc nos przebiti", после еды каждый истинный кашуб должен понюхать табак из своей табакерки.

По сей день организуются такие пиршества и застолья, чтобы познакомиться с кашубской культурой, узнать обычаи и обряды, услышать кашубский диалект, следует посетить землю Гриффина, а он заведёт вас по кашубскому пути к сердцу Кашубии.


Boże Narodzenie na Kaszubach


Choinkę chętnie przystrajano ręcznie wykonanymi dekoracjami: słomianymi i papierowymi łańcuchami,
serduszkami, aniołkami i ptaszkami. Fot. PT/Mateusz Ochocki

Kaszubi określają święta Bożego Narodzenia mianem Gòdë. Kaszubskie tradycje bożonarodzeniowe charakteryzowały się bogatą obrzędowością, której elementy spotykane są także w czasach współczesnych. Dekorowanie choinki, potrawy spożywane przy wieczerzy wigilijnej, pochody kolędników, a nawet wręczanie bliskim podarków są zwyczajami, których geneza sięga dalekiej przeszłości.

Dziś ciężko jest nam wyobrazić sobie święta Bożego Narodzenia bez choinki, symbolu odradzającego się życia. Zwyczaj umieszczania zielonego drzewka w domach Kaszubi przejęli od ludności niemieckiej w poł. XIX w. Początkowo występował on jedynie w zamożnych warstwach społecznych, jednak z czasem upowszechnił się również we wsiach. Choinkę chętnie przystrajano ręcznie wykonanymi dekoracjami: słomianymi i papierowymi łańcuchami, serduszkami, aniołkami i ptaszkami. Na gałązkach zawieszano również rajskie jabłuszka, cukierki i ciastka. Najpóźniej na choinkach pojawiły się „anielskie włosy”, bombki w kształcie mikołajów, aniołków, grzybków, sopelków, a także okrągłych bombek. Zapalano również małe, kolorowe świeczki mocowane w blaszanych klipsach na końcach gałązek, tworząc w domu niepowtarzalny klimat.

Kaszubi dbali o to, aby bogato udekorować choinkę, co miało przynieść im dostatek i pomyślność w nadchodzącym roku. Dawniej zapewniały to stawiane w kącie izby snopki słomy, których pozostałością jest sianko współcześnie wkładane pod obrus. W okresie świątecznym stosowano również zabiegi, których celem było obfite obrodzenie drzewek owocowych – obwiązywano je powrozem bądź opukiwano siekierą.

Szczęście i radość zapewniały w nadchodzącym roku zapewniały odwiedziny grup kolędniczych, wędrujących po wsiach od Wigilii do święta Trzech Króli. Kaszubi nazywali je Gwiôzdkami, Gwiazdorami lub Gwiżdżami. Niekiedy pochód liczył nawet kilkunastu młodzieńców, przebranych za różne postaci i zwierzęta. Koza, niedźwiedź, baran, byk, bocian prowadzone przez Cygana, szły w towarzystwie Dziada, Baby, Panny Młodej, Kominiarza, Żyda, Policjanta, Diabła, Śmierci, Małpy i innych egzotycznych postaci. Kolędnikom przewodził Gwiżdż, dziś znany jako Gwiazdor. Niekiedy rodzice w ukryciu przed pociechami przekazywali mu drobne podarki, które ten rozdawał dzieciom w nagrodę za poprawnie odmówiony pacierz. Im rodzina była skromniejsza, tym skromniejsze były prezenty. Mogły to być wełniane skarpetki, proste drewniane zabawki i łakocie. Niekiedy dzieci musiały zadowolić się tzw. bunter tellerami, czyli talerzykami, na których układano cukierki, orzechy, ciastka i jabłka.  A czasami tylko słodyczami z choinki,  a czasami, niestety, niczym.

Kaszubskie domowe słodkości. Fot. pt/mo

Domy obchodzili również Trzej Królowie z Gwiazdą i kolędnicy z szopką. Scenki teatralne odgrywano niemal w każdym domostwie, życząc mieszkańcom szczęścia i radości podczas Świąt i w Nowym Roku. W zamian otrzymywali pieniądze, słodycze i alkohol. Barwne orszaki kolędników spotkać można jeszcze w niektórych kaszubskich wsiach. Świadczy to o głębokim przywiązaniu do tradycji i bogactwa duchowego dawnych mieszkańców Pomorza.

Wigilijna wieczerza zaczyna się zawsze od zupy, najczęściej barszcz czerwony lub grzybowa. Fot. pt/mo

W wigilię Bożego Narodzenia wraz z pojawieniem się na niebie pierwszej gwiazdki Kaszubi zasiadali do uroczystej kolacji. Spożywano potrawy z ryb, ziemniaki i kapustę z suszonymi grzybami. Na słodko podawano kluski z makiem, zupę z suszu owocowego i tzw. orzechy z marchwi. Resztkami ze stołu symbolicznie częstowano zwierzęta, aby były posłuszne i dobrze się chowały. Na Kaszubach powszechnie wierzono,  że tej nocy zwierzęta przemawiają ludzkim głosem, ale należało uważać, ponieważ usłyszenie go przynosiło pecha! Noc wigilijną zwieńczano udziałem w pasterce, mszy świętej upamiętniającej oczekiwanie pasterzy na przyjście Pana Jezusa na świat.

 

W tym wyjątkowym czasie Muzeum we Wdzydzach zaprasza do obejrzenia zabytkowych wnętrz, w których wiernie odtworzono bożonarodzeniowe zwyczaje i obrzędy - m.in. przygotowanie ozdób choinkowych i strojenie drzewka, pieczenie pierników i „orzechów” z marchwi oraz wieczerzę wigilijną. Zwiedzający Muzeum we Wdzydzach wysłuchają opowieści o tradycyjnych adwentowych i bożonarodzeniowych zwyczajach oraz wróżbach, a także będą mogli wcielić się w rolę kaszubskich kolędników - Gwiżdży. Muzeum przygotowało również obrzędowe warsztaty pt.: Boże Narodzenie na Kaszubach, których uczestnicy dowiedzą się o pochodzeniu i tradycjach strojenia świątecznego drzewka oraz własnoręcznie wykonają ozdoby z papieru, bibuły i słomy, którymi dawniej na terenie Pomorza dekorowano choinki w chłopskiej chałupie i szlacheckim dworze.