Zamek w Sztumie to jeden z mniej znanych, ale niezwykle ciekawych zamków dawnego państwa krzyżackiego. Położony zaledwie kilkanaście kilometrów od Malborka, pełnił nie tylko funkcję obronną i administracyjną. W średniowieczu był przede wszystkim podstołeczną rezydencją wielkich mistrzów krzyżackich, którzy przyjeżdżali tu na wypoczynek i polowania.
Zachowane fragmenty zamku, ekspozycje muzealne oraz wyniki najnowszych badań pozwalają lepiej poznać jego dawną świetność.
Historia zamku
Sztum, położony pomiędzy jeziorami Sztumskim i Barlewickim, znalazł się w granicach państwa krzyżackiego w XIII wieku. Przez lata sądzono, że zamek powstał już w pierwszej połowie XIV wieku, w miejscu wcześniejszego grodu. Najnowsze badania archeologiczno-architektoniczne prowadzone przez Muzeum Zamkowe w Malborku zweryfikowały jednak tę wersję. Według obecnego stanu wiedzy budowę zamku należy datować na okres około 1377-1420. Nie potwierdziła się również hipoteza, że został on wzniesiony w miejscu wczesnośredniowiecznego grodu.
Zamek powstał w okresie wielkiej rozbudowy Malborka. Jego nietypowy, nieregularny układ oraz monumentalna forma były związane z wyjątkową funkcją, jaką miał pełnić. Nie był jedynie siedzibą krzyżackiego urzędnika – stał się rezydencją wielkich mistrzów, a więc jednym z miejsc, w których najwyżsi dostojnicy Zakonu mogli odpoczywać, polować i podejmować ważnych gości.
Widok na Zamek w Sztumie, fot. M. Ochocki
Krzyżacki „Castel Gandolfo”?
Choć określenie to jest współczesnym porównaniem, dobrze oddaje charakter zamku w Sztumie. Położony wśród jezior i lasów, niedaleko stołecznego Malborka, był wygodną rezydencją wielkich mistrzów. W Sztumie odpoczywali oni od codziennych obowiązków, organizowali polowania i prowadzili działalność reprezentacyjną. Monumentalna architektura zamku była jednocześnie świadectwem ich pozycji i władzy.
Zamek miał nieregularny plan dostosowany do warunków terenowych. Kompleks otaczały mury obwodowe, a do jego wnętrza prowadziła wieża bramna. Częścią założenia były również baszty i zabudowania mieszkalne oraz gospodarcze.
Zamek Krzyżacki w Sztumie, fot. Pomorskie Travel
Zamek polskich starostów
Po zakończeniu wojny trzynastoletniej i przejściu Sztumu pod władzę króla polskiego zamek otrzymali polscy starostowie. Rozpoczął się drugi ważny okres w jego historii. W XVI i XVII wieku przedstawiciele rodzin Barzyńskich i Czemów przekształcali dawną warownię w wygodną, reprezentacyjną rezydencję.
W XVII wieku zamek ucierpiał podczas wojen polsko-szwedzkich. Kolejne konflikty, zmiany właścicieli i stopniowa utrata znaczenia doprowadziły do jego powolnego upadku. Po 1772 roku, już pod panowaniem pruskim, rozpoczęto rozbiórkę części zabudowań. Z dawnego kompleksu zachowały się przede wszystkim fragmenty murów, wieża bramna, baszta oraz skrzydło południowe.
Zamek odkrywany na nowo
Od 2018 roku zamek w Sztumie jest oddziałem Muzeum Zamkowego w Malborku. Wtedy rozpoczęły się zakrojone na szeroką skalę badania archeologiczno-architektoniczne, które trwały w latach 2019-2021. Archeolodzy wykorzystali również badania georadarowe i geologiczne. Odkryte relikty, połączone z analizą źródeł pisanych, dawnych map i ikonografii, pozwoliły zrekonstruować wygląd zamku w średniowieczu i czasach nowożytnych.
Dzięki tym badaniom Sztum przestał być postrzegany jedynie jako niewielki, częściowo zachowany zamek. Okazało się, że był wyjątkową rezydencją najwyższych dostojników państwa krzyżackiego i ważnym miejscem na mapie politycznej średniowiecznych Prus. Wyniki badań stały się również podstawą do przygotowania rekonstrukcji wyglądu zamku z czasów jego świetności.
Co zobaczyć w czasie zwiedzania?
Zwiedzanie obejmuje zachowane fragmenty zamku, w tym skrzydło południowe i dziedziniec. Warto zwrócić uwagę na zachowane elementy średniowiecznej architektury oraz pozostałości dawnego układu przestrzennego.
W zamkowych wnętrzach można zobaczyć ekspozycje poświęcone historii obiektu i poznać wyniki najnowszych badań archeologicznych. Szczególnie interesujące są rekonstrukcje pokazujące, jak zamek mógł wyglądać w okresie swojej największej świetności.
Zwiedzanie zamku zajmuje około godziny. Trasa prowadzona jest z audioprzewodnikiem.
Warto wiedzieć
Zamek w Sztumie znajduje się na Szlaku Zamków Gotyckich, prowadzącym przez najważniejsze średniowieczne zamki północnej Polski.
Warto połączyć jego zwiedzanie z wizytą w zamku w Malborku. Odległość między oboma zamkami wynosi zaledwie kilkanaście kilometrów, a ich zestawienie pozwala zobaczyć dwa różne oblicza państwa krzyżackiego – monumentalną stolicę Zakonu oraz położoną wśród jezior i lasów rezydencję wielkich mistrzów.
Dla osób planujących zwiedzanie kilku zamków dostępny jest także bilet „3 Zamki”, obejmujący Malbork, Sztum i Kwidzyn. Bilet jest ważny przez 14 dni od wskazanej daty i kosztuje 105 zł (normalny) lub 75 zł (ulgowy).
Informacje praktyczne
Adres: ul. Galla Anonima 16, 82-400 Sztum
Godziny otwarcia:
- 25 kwietnia – 30 września: wtorek – niedziela, 9:00-17:00
- 1 października – 24 kwietnia: 9:00 – 15:00
W poniedziałki wnętrza muzealne są nieczynne, natomiast można bezpłatnie zwiedzać dziedziniec w godzinach otwarcia. Wtorek jest dniem bezpłatnego zwiedzania zamku.
Ceny biletów:
- bilet normalny – 20 zł
- bilet ulgowy – 15 zł
- Audioprzewodnik jest wliczony w cenę biletu. Dostępne są również bilety rodzinne oraz bilety w ramach Karty Dużej Rodziny.
Czas zwiedzania: około 1 godziny.
Zwiedzanie: trasa obejmuje dziedziniec oraz skrzydło południowe zamku; zwiedzanie odbywa się z audioprzewodnikiem.
Telefon: +48 727 633 533, strona internetowa: Muzeum Zamkowe w Malborku.
