Charakterystyka trasy

Pętla rozpoczyna się i kończy w Tczewie, jednym z najważniejszych węzłów komunikacyjnych Pomorza, położonym nad dolną Wisłą. Trasa prowadzi przez Kociewie, Powiśle oraz fragment Żuław Wiślanych, tworząc zamknięty obieg wokół dwóch okazałych średniowiecznych warowni – Gniewu i Kwidzyna.

Przebieg wykorzystuje lokalne drogi asfaltowe, odcinki trasy EuroVelo 9 / Wiślanej Trasy Rowerowej, koronę wałów przeciwpowodziowych oraz fragmenty dawnych nasypów kolejowych. Charakterystycznym elementem są liczne punkty widokowe na dolinę Wisły. Trasa pozwala poznać historię regulacji rzeki, rozwój żeglugi śródlądowej, osadnictwo mennonickie oraz znaczenie Wisły jako dawnej głównej arterii transportowej północnej Polski.

Pętlę można również rozpocząć z Kwidzyna, gdzie istnieje dobre połączenie kolejowe.

Przebieg trasy

Początek wycieczki znajduje się przy dworcu kolejowym w Tczewie. Dziedzictwo kolejowe stanowi ważną część historii miasta, bowiem od połowy XIX wieku pełniło funkcję kluczowego węzła Pruskiej Kolei Wschodniej. Do dzisiaj zachowały się charakterystyczne budynki parowozowni: tzw. „okrąglak” z lat 70. XIX w. oraz parowozownia wachlarzowa z 1890 r. a także wiele innych elementów infrastruktury kolejowej, np. : nastawnie, budynki warsztatowe czy magazyny.  Przed budynkiem obecnego dworca PKP eksponowana jest lokomotywa TKTt48 z lat 50. XX w. pomalowana w czarno-białe pasy. To hołd dla Grzegorza Ciechowskiego słynnego lidera zespołu Republika urodzonego w Tczewie. Jednocześnie przypomina o dziedzictwie kolejowym miasta.

Trasa prowadzi przez centrum na Bulwar Nadwiślański, skąd widoczne są historyczne Mosty Tczewskie – jedne z najważniejszych zabytków inżynierii mostowej w Polsce.

Następnie kierujemy się, zgodnie z oznakowaniem EV9/WTR na południe w stronę Mostu Knybawskiego. Ten ufortyfikowany obiekt oddano do użytku w 1940 roku jako nowoczesną przeprawę drogową przez Wisłę. Z mostu rozciąga się widok na szeroką dolinę rzeki oraz charakterystyczne łachy rzeczne tworzone przez nanoszony piasek.

Gorzędziej i system śluz Doliny Wisły

Jadąc dalej na południe od Tczewa trasa prowadzi przez Gorzędziej. Znajdujące się tutaj sanktuarium św. Wojciecha związane jest z tradycją misyjnej działalności biskupa Wojciecha na terenach nadwiślańskich. Kościół położony jest na wysokiej skarpie, z której można obserwować dolinę Wisły oraz przy dobrej widoczności dostrzec zamki w Malborku i Gniewie. To jeden z najpiękniejszych widoków Kociewia.

Dalszy odcinek prowadzi przez Małe Słońca i Rybaki, gdzie zachował się zabytkowy zespół hydrotechniczny z XIX w. Powstał jako część rozbudowanego systemu regulacji wód Dolnej Wisły, mającego chronić pola uprawne przed zalaniem. W skład zespołu hydrotechnicznego wchodzą : okazała śluza Mędzyłeska stanowiąca główny element całego kompleksu, stacje pomp Nadzieja i Pokój w sąsiedztwie śluzy oraz przepompownia Zgoda położona ok. 2 km dalej.

Mennonici na Powiślu

Przez Małe i Wielkie Walichnowy trasa prowadzi obok cmentarzy mennonickich. Mennonici przybywali na Powiśle i Żuławy od XVI wieku, przynosząc zaawansowane metody gospodarowania na terenach zalewowych. Budowali wały przeciwpowodziowe, systemy rowów odwadniających oraz urządzenia melioracyjne, które przez stulecia kształtowały krajobraz regionu. Pozostałości cmentarzy należą do najważniejszych świadectw obecności tej społeczności na terenach nadwiślańskich. Dzisiaj większość z nich jest już mocno zaniedbanych ale warto odszukać ocalałe, bogato zdobione nagrobki sprzed wieków.

Gniew – zamek nad Wisłą

Jednym z głównych punktów trasy jest Gniew. Miasto należy do najstarszych ośrodków miejskich nad dolną Wisłą. Budowę zamku krzyżackiego rozpoczęto pod koniec XIII wieku po przejęciu tych terenów przez zakon. Warownia była jedną z głównych twierdz zakonu na lewym brzegu Wisły. W XVII wieku zamek był miejscem walk podczas wojen polsko-szwedzkich. W centrum miasta zachował się średniowieczny układ urbanistyczny z rynkiem i zabytkowymi kamienicami. Warto również odwiedzić punkt widokowy w rejonie Pałacu Marysieńki, skąd dobrze widoczny jest cały zespół zamkowy oraz dolina Wisły.

W Gniewie warto odkryć zaułki otaczające rynek i zamek. Najbardziej urokliwa jest ul. Samora, którą tworzą kolorowe, parterowe domki z XIX w.  Porównywana jest niekiedy do słynnej Złotej Uliczki w Pradze. Znajduje się tu tzw. Ogród historii prezentujący artystyczno-edukacyjne instalacje dotyczące historii miasta.

Gniew można zwiedzać również na rowerze z pomocą rzeźb starych aparatów fotograficznych rozlokowanych w przestrzeni miejskiej. Jest ich 10, a wszystkie leżą na trasie turystycznej „Gniew przez dziurkę”. Umieszczono w nich zdjęcia miasta sprzed lat. Każdy, kto spojrzy przez wizjer aparatu usytuowanego w danym miejscu, zobaczy jak wyglądało ono 50 czy nawet 100 lat temu.

Betlejem, Rzym i panorama Dolnej Wisły

Za Gniewem trasa prowadzi przez miejscowości Betlejem i Rzym. Nazwy te należą do najbardziej charakterystycznych przykładów historycznego nazewnictwa osadniczego Powiśla. Na kolejnych kilometrach coraz częściej pojawiają się punkty widokowe na meandrującą Wisłę oraz dominujący w krajobrazie zamek w Kwidzynie. Trasa prowadzi przez tereny pagórkowate, dzięki czemu możliwa jest obserwacja doliny z różnych perspektyw.

Most Kwidzyński i Korzeniewo

Przed wjazdem do Kwidzyna należy przekroczyć Wisłę jedną z najnowocześniejszych przepraw w Polsce. Most Kwidzyński oddano do użytku w 2013 roku. Jest to konstrukcja typu extradosed, łącząca cechy mostu wantowego i belkowego. Długość całej przeprawy wraz z estakadami przekracza 2 kilometry. W momencie otwarcia była to największa konstrukcja tego typu w Polsce.

Po stronie wschodniej trasa biegnie koroną wału wiślanego do Korzeniewa. Dawniej funkcjonował tutaj port rzeczny oraz kapitanat portu nadzorujący ruch jednostek pływających. Zachowany wodowskaz przypomina o znaczeniu monitorowania poziomu Wisły dla żeglugi śródlądowej.

Kwidzyn – zamek i katedra

Do Kwidzyna prowadzi odcinek oznaczony jako R9 – łącznik EuroVelo 9 i Wiślanej Trasy Rowerowej. Trasa wykorzystuje dawny nasyp kolei wąskotorowej i na ostatnich kilometrach wymaga pokonania dłuższego podjazdu.

Najważniejszym zabytkiem miasta jest zespół katedralno-zamkowy. Zamek kapituły pomezańskiej oraz gotycka katedra należą do najcenniejszych obiektów średniowiecznej architektury w naszym kraju. Charakterystycznym elementem jest gdanisko – wieża sanitarna połączona gankiem z zamkiem wysokim. W podziemiach katedry znajdują się groby dostojników kościelnych oraz miejsce pochówku błogosławionej Doroty z Mątów. W roku 2007 odkryta została krypta mistrzów krzyżackich.

Biała Góra – rozdział Wisły

Po opuszczeniu Kwidzyna trasa prowadzi na północ przez wsie Powiśla aż do Białej Góry. Znajduje się tutaj jeden z najważniejszych węzłów hydrotechnicznych rozdzielający Wisłę na Nogat i Leniwkę. Funkcjonujący system śluz i jazów został zbudowany w latach 1914–1917 podczas kompleksowej regulacji dolnej Wisły prowadzonej przez dawną administrację pruską.

Piekło, Las Mątawski i Mątowy Wielkie

Kolejny odcinek prowadzi przez miejscowość Piekło, której nazwa od lat budzi zainteresowanie podróżnych. Następnie trasa wjeżdża na teren rezerwatu Las Mątawski, jednego z zachowanych fragmentów naturalnego lasu łęgowego w dolinie Wisły.

Zbliżając się do Mątów Wielkich z daleka widoczna jest wieża kościoła pw. św. Piotra i Pawła, w którym znajduje się Sanktuarium bł. Doroty z Mątów Wielkich. Przy świątyni przygotowano miejsce odpoczynku dla rowerzystów. To dogodny punkt na przerwę oraz okazja do poznania historii miejscowości i postaci bł. Doroty, jednej z najbardziej znanych średniowiecznych mistyczek związanych z ziemią pomorską.

W Mątowach Wielkich znajduje się również jeden z najlepiej zachowanych domów podcieniowych na Żuławach. Budynki tego typu były charakterystycznym elementem krajobrazu gospodarstw mennonickich i olęderskich.

Bystrze i powrót do Tczewa

Jednym z najbardziej niezwykłych i najmniej znanych miejsc jest ossuarium we wsi Bystrze. Niewielki, ceglany budynek powstał jako miejsce przechowywania kości z dawnych cmentarzy czy też bitew. Według lokalnych przekazów znajdowały się tam szczątki poległych  w wojnie trzynastoletniej, podczas której dolina Wisły była areną walk pomiędzy wojskami polskimi i krzyżackimi.

Ostatni etap prowadzi ponownie do Mostu Knybawskiego i dalej do Tczewa, gdzie pętla zamyka się przy dworcu kolejowym. Alternatywą jest zakończenie wycieczki w Lisewie Malborskim i powrót pociągiem do Tczewa.

Przyroda i krajobrazy

Trasa prowadzi przez jeden z najbardziej zróżnicowanych krajobrazowo odcinków doliny Wisły. Występują tu wysokie skarpy Kociewia, rozległe tereny zalewowe, starorzecza, łęgi nadrzeczne oraz systemy wałów przeciwpowodziowych.

Punkty widokowe  – szczególnie interesujące są punkty widokowe na Moście Knybawskim, Gorzędzieju, Rybakach, pomiędzy Gniewem a Kwidzynem, most kwidzyński, wjazd do Kwidzyna czy na wałach wiślanych, skąd można obserwować meandrującą rzekę oraz rozległą panoramę Dolnej Wisły. Rezerwat Las Mątawski pozwala zobaczyć fragment naturalnego krajobrazu doliny rzecznej zachowanego mimo wielowiekowych prac regulacyjnych.

Pamiętamy, że zawsze można wjechać na koronę wału wiślanego aby podziwiać widoki.

Informacje praktyczne

Jak dojechać?

Rekomendowanym punktem startowym jest dworzec kolejowy w Tczewie, posiadający bezpośrednie połączenia z Gdańskiem, Malborkiem, Bydgoszczą, Warszawą i innymi miastami Polski. Innymi miejscami to Kwidzyn oraz Lisewo Malborskie i Ryjewo (pociągi regionalne).

Nawierzchnia i rodzaje dróg

• lokalne drogi publiczne o niskim natężeniu ruchu
• drogi rowerowe
• korony wałów przeciwpowodziowych,
• fragmenty dawnych nasypów kolejowych.

Dla kogo?

Trasa przeznaczona jest dla rowerzystów średniozaawansowanych. Nie wymaga specjalistycznego sprzętu, jednak występują odcinki o większych przewyższeniach, szczególnie w rejonie Powiśla oraz podczas wjazdu do Kwidzyna..

Warto wiedzieć

Trasa stanowi połączenie najważniejszych elementów dziedzictwa Dolnej Wisły: zamków gotyckich, systemów hydrotechnicznych, zabytków żeglugi rzecznej oraz śladów osadnictwa mennonickiego i olęderskiego. Dla osób zainteresowanych historią regionu może stanowić przekrojową podróż przez kilka stuleci rozwoju gospodarczego i kulturowego doliny Wisły.

Kilometaż

Tczew PKP – 0 km
Tczew Bulwar Nadwiślański – 2,5 km
Most Knybawski – 6,5 km
Gorzędziej  – 10 km
Rybaki – 16,5 km
Małe Walichnowy – 24 km
Wielkie Walichnowy – 26,5 km
Gniew – 37 km
Most Kwidzyński – 49 km
Kwidzyn Zamek – 57 km
Dawna przeprawa rzeczna do Gniewu – 73 km
Punkt widokowy Benowo – 86 km
Biała Góra – 87 km
Piekło – 90 km
Las Mątawski – 94 km
Mątowy Wielkie – 101 km
Bystrze Osuarium – 106 km
Most Knybawski – 110 km
Tczew PKP – 117 km