Kaszëbskô Mòwa, czyli o języku kaszubskim słów kilka

Język kaszubski jest językiem, nie gwarą. Należy do grupy języków zachodniosłowiańskich. Status prawny języka kaszubskiego reguluje ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, definiując go jako język regionalny.

Przeczytamy, usłyszymy kaszubski

W języku kaszubskim wydawane są książki i czasopisma oraz nadawane programy w radio i telewizji.

Od wielu lat organizowane są konkursy związane z tym językiem, takie jak :

  • Konkurs Recytatorski Literatury Kaszubskiej „RÔDNÔ MÒWA”
  • Kaszubskie dyktando „PISZÃ PÒ KASZËBSKÙ – KRÓLEWIÓNKA W PAŁACU”
  • Konkurs dla Czytelników „MÉSTER BËLNÉGÒ CZËTANIÔ”

Około dwadzieścia tysięcy dzieci uczy się języka kaszubskiego w Pomorskiem.

Od 2005 roku można w tym języku zdawać egzamin maturalny.

Posługują się nim Kaszubi w Polsce, emigranci w Kanadzie, mniej liczni Kaszubi w Niemczech i USA.

Początki języka kaszubskiego

Do dwóch najstarszych zapisów literackich, w których znajdują się elementy kaszubszczyzny zaliczamy :

  1. „Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich naboznich męzów” z podtytułem „Zniemnieckiego w Slawięsky ięzik wilozone Przes Szymona Krofea sluge slowa Bozego w Bytowie. Drukowano w Gdańsku przez Jacuba Rhode Roku Panskiego 1586”.
  2. „Mały Catechism D. Marciná Lutherá” z 1643r., Michaela Brüggemanna (łac. Pontanusa, pol. Mostnika) pastora ze Smołdzina.

Prekursorzy języka pisanego

„Ojcem” literatury kaszubskiej okrzyknięto Floriana Ceynowę (1817-81). Utworzył własny alfabet, pisownię, stworzył normę językową tj. gramatykę. Między innymi w 1879 r. w Poznaniu wydał „Zarés do Grammatikj Kašébsko-Słovjnskjè Mòvé”, gdzie dał świadectwo kaszubszczyźnie. Dla niego kaszubszczyzna była językiem używanym  w piśmiennictwie i literaturze.

Pierwszym poetą i literatem kaszubskim był Hieronim Derdowski (1852- 1902) z Wiela. Był kontynuatorem pisania po kaszubsku. W poemacie „Ò Panu Czôrlińsczim co do Pùcka pò sécë jachôł” w podróż bohatera wplótł geografię Kaszub, historię Kaszub, Kaszubów z ich religijnością i mową, legendami, przesądami i folklorem. To dzieło, z okresu gdy Polski nie było na mapach, z dedykacją dla J. Kraszewskiego ze sławnym dwuwierszem „Ni ma Kaszub bez Pòlonii, A bez Kaszub Pòlsczi”.

Po działalności F. Ceynowy i H. Derdowskiego  aktem umocnienia tożsamości kaszubskiej oraz sposobem ochrony języka kaszubskiego stał się ruch młodokaszubski (Towarzystwo Młodokaszubów zał. w 1912 r. w Gdańsku). Trójkę młodokaszubów-literatów stanowili: Aleksander Majkowski, który był przywódcą, Jan Karnowki i ks. Leon Heyke.

Aleksander Majkowski (1876- 1938) jest autorem między innymi pierwszej powieści napisanej w języku kaszubskim „Żëcé i przigòdë Remùsa. Zwiercadło kaszëbsczé” wydanej w 1939

Gdzie historycznie używano się języka kaszubskiego

W połowie XIX wieku zaczęto tworzyć mapy zasięgu i zróżnicowania języka kaszubskiego.  Aleksander Hilferding podzielił kaszubszczyznę południkowo na:

  1. Gwarę pomerańskich Słowińców i Kaszubów
    1. Słowińców, np. Wielka Gardna, Kluki, Smołdzino
    2. Kabatków, np. Główczyce, Rowy, dziś nie istnieje
  2. Gwarę pomerańskiech Kaszubów
    1. nad jez. Łebsko np. Izbica i Łeba,
    2. za jez. Łebsko, np. Charbrowo, Sarbsk, Osiek,
    3. w Bytowskiem, np. Bytów, Grzmiąca, Czarna Dąbrówka i Rekowo
  3. Gwarę kaszubską w Prusach Zachodnich, np. Żarnowiec, Swarzewo, Chałupy, Wejherowo, Kartuzy, Stężyca, Kościerzyna, Leśno, Skarszewo

Na początku XX wieku podział ten zaktualizował Friedrich Lorentz i wyodrębnił 21 grup, a w nich 70 gwar. W połowie XX wieku w Atlasie językowym  kaszubszczyzny stworzono podział na archaiczny i innowacyjny.

Alfabet

Utworzony przez Floriana Ceynowę w drugiej połowie XIX wieku, przeszedł nowelizację.

Dzisiaj kaszubski alfabet zawiera 34 litery A Ą Ã B C D E É Ë F G H I J K L Ł M N Ń O Ò Ó Ô P R S T U Ù W Y Z Ż

Cechy charakterystyczne języka kaszubskiego

  •  akcent ruchomy i inicjalny
  •  litery  Ã, É Ë, Ò, Ô, Ù
  •  nie występują spółgłoski ś, ź, ś, dź

Najczęściej słyszane słowa

  • Dzień dobry- dobri dzéń
  • Do widzenia- do ůzdrzeniô
  • Dziękuję- dzãkujã
  • Proszę- Proszã
  • Pokój (pomieszczenie)- jizba
  • Dom- dóm, chëcz
  • Piwnica- Sklep
  • W środku ( w domu)- bënë
  • Rower- kòło
  • Samochód- autół
  • Pociąg- Bana
  • Autobus- aùtobùs
  • Dworzec kolejowy- banowiszcze, banhòf
  • Śniadanie- frisztëk
  • Obiad- pôłnié
  • Kolacja- wieczerzô
  • Herbata- arbata
  • Chleb- chléb
  • Ciasto- kùch
  • Drożdźówka- szneka z glancem
  • Ryba- rëba
  • Dorsz- pòmùchel , pòmùchélc
  • Flądra- bańtka
  • Morze- mòrzé
  • Morze Bałtyckie- bôłt
  • Restauracja- restauracëjô
  • Pomoc- pòmòc
  • Lekarz- gòjicel , doktòr
  • Szpital- bòlëca
  • Apteka- aptéka
  • Sklep- krôm
  • Żona- białka
  • Mąż- chłop, slëbnik

Zobacz także:

W pobliżu

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb.
Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym.

Kliknij tutaj, aby dowiedzieć się więcej.

Ulubione

Niestety, nie masz jeszcze dodanych, ulubionych pozycji.

Klikając w ikonę serca dodasz pozycję do ulubionych.

Niestety, nie masz jeszcze dodanych, ulubionych pozycji

Odkryj

Gastronomia

Noclegi