Krainę kryjącą się pod nazwą "Żuławy" cechuje niespotykany nigdzie indziej w Polsce prawie całkowicie płaski teren. Jadąc po terenach delty Wisły można jak okiem sięgnąć oglądać różnobarwne prostokątne pola, tylko od czasu do czasu urozmaicone wierzbami pochylającymi się pod kanałami. Jednak to, co wydaje się proste i monotonne jest w rzeczywistości krainą zaskakującą dynamiką oraz idealną współpracą człowieka z naturą. Rolniczy charakter Żuław podkreślają wsie ulokowane jeszcze według planów krzyżackich, a pięknie położone mennonickie cmentarze przypominające o przybyszach z Holandii mieszkających na tych ziemiach.

Na terenie Żuław oraz w ich sąsiedztwie znajdują się większe miasta jak Nowy Dwór Gdański, Tczew, Malbork oraz Trójmiasto. Cechą charakterystyczną Żuław jest depresyjne położenie, z czego wynika możliwość ich zalewania. Nadmiar wody regulują kanały, wały przeciwpowodziowe, rowy melioracyjne oraz pompy.


Zamek w Malborku, fot. Rafał Baranowski

Trochę historii...
Osadnictwo na terenie Żuław istniało już najprawdopodobniej w epoce brązu. Następnie wieki nie przynosiły zwiększenia osadników z powodu trudnych warunków naturalnych. Bagienne tereny oraz ciągła możliwość powodzi skutecznie odstraszały potencjalnych osadników. Zmieniło się to pod panowaniem krzyżackim. Zaczęli oni osuszać tereny, budować wały i kanały. To sprawiło, że teren Żuław zaczynał się zaludniać. Zaczęto wycinać lasy i uprawiać ziemię. Już w XV wieku na mieszkańców został nałożony obowiązek melioracji terenów.

W XVI wieku na Żuławy przybyli z Niderlandów mennonici, którzy osiedlając się tutaj przynieśli ze sobą swoje tradycje i kulturę. Poza nimi na Żuławach funkcjonowała wiele innych kultur jak: pomorska, krzyżacka, niemiecka, polska a po II wojnie światowej także ukraińska, którą przynieśli przybysze z południowych krain przedwojennej Polski. Koniec II wojny światowej okazał się katastrofą dla Żuław. W 1945 roku wycofujące się wojska niemieckie zniszczyły większość wałów przeciwpowodziowych oraz pomp, co spowodowało zalanie tych terenów. Lata powojenne były czasem ogromnego wysiłku włożonego w osuszanie ziem żuławskich, na które zaczęli przybywać osadnicy z głębi kraju.


Coś dla miłosników zabytkowej architektury - fasada domu na Żuławach, fot. Rafał Baranowski

Wśród zabytków na Żuławach wyróżniają się malownicze kościoły z charakterystyczną drewnianą wieżą, domy podcieniowe, pięknie położone cmentarze mennonickie oraz układy zabudowań wsi pochodzące jeszcze ze średniowiecza. Warto również skorzystać z innych atrakcji turystycznych Żuławy. Można wybrać się na przejażdżkę zabytkową kolejką wąskotorową, rejsy rzekami i kanałami w ramach Pętli Żuławskiej, odwiedzenie Żuławskiego Parku Historycznego czy pokonać szlak mennonicki.

Żuławy na dwóch kółkach!
Żuławy to kraina, którą cechuje niespotykany nigdzie indziej w Polsce prawie całkowicie płaski teren. Najatrakcyjniejszym szlakiem rowerowym na Żuławach jest Szlak Mennonitów. Przemierzając ten szlak poznamy historię osadnictwa na obszarze Delty Wisły oraz unikalne domy podcieniowe, gotycki kościółki, tzw. zagrody holenderskie oraz reliktowe cmentarze mennonickie.


...z lotu ptaka, fot. repozytorium ISIT

Dla żeglarzy i nie tylko
Pętla Żuławska to atrakcyjna turystycznie i przyrodniczo droga wodna łącząca ze sobą szlaki wodne Wisły, Martwej Wisły, Szkarpawy, Wisły Królewieckiej, Nogatu, Wisły Śmiałej, Wielkiej Świętej - Tugi, Motławy, Kanału Jagiellońskiego, rzeki Elbląg i Pasłęki, a także wody Zalewu Wiślanego. To 303 km niezapomnianej przygody, którą można przeżyć płynąc kajakiem, jachtem, łodzią motorową lub hausbotem.

Kolej wąskotorowa

Kolej wąskotorowa

Historia kolejki wąskotorowej na Żuławach sięga końca XIX wieku, kiedy poprowadzono pierwszą linię z Nowego Stawu do Kościeleszek. Trasa liczyła 5 km, a wagony z burakami cukrowymi do cukrowni ciągnęły konie.

Trasa liczyła 5 km, a wagony z burakami cukrowymi do cukrowni ciągnęły konie. Wkrótce linię zaczęto rozbudowywać, aż osiągnęła 55 km w niespełna dziesięć lat. Początkowo służyła tylko do przewożenia towarów. Na początku XX wieku zaczęły się jednak pojawiać także kolejki z wagonami tylko pasażerskimi, które w lecie kursowały ze specjalnie do tego przystosowanymi odkrytymi wagonami.

Zniszczenia terenów Żuław pod koniec II wojny światowej odbiło się także w składach i torach kolejki wąskotorowej. Po wojnie podjęto się jej odbudowy i chociaż odbudowano wiele połączeń w latach pięćdziesiątych rozpoczął się kryzys kolejek wąskotorowych. Jego przyczyną było zwiększenie transportu kołowego oraz rozbudowa linii kolejowych. Z tego względu zamykano coraz więcej linii. W połowie lat siedemdziesiątych próbowano ożywić ten środek transportu poprzez wprowadzenie turystycznego kursu "Jantar Express". Jednak z powodu nieopłacalności finansowej kolejka przestała kursować. Tabory zostały wywiezione w różne miejsca w Polsce, a tory były systematycznie rozkradane na złom. W 1999 oficjalnie zlikwidowano kolejki wąskotorowe.

Stan ten zmieniło w 2003 roku Pomorskie Towarzystwo Miłośników Kolei Żelaznych, które doprowadziło do wznowienia kursowania żuławskiej kolejki wąskotorowej. W 2006 powstało Stowarzyszenie Żuławskiej Kolei Dojazdowej. W sezonie letnim można przejechać trasę od Nowego Dworu Gdańskiego przez Stegnę do Sztutowa lub Mikoszewa. Odrestaurowane wagoniki ciągnie zabytkowy parowóz. Podróż takim pociągiem jest atrakcją turystyczną, która ściąga co roku coraz więcej chętnych.

Foto: R.Baranowski, Dep. Turystyki, UMWP