Kociewie ist eine geographisch-ethnographische Region die einen Bestandteil der Westpommerschen Seenplatte bildet und im Laufe der Jahre sich mehrmals gewandelt hatte. Gegenwärtige Grenzen von Kociewie werden auf der Grundlage der Sprachforschungen abgesteckt, die von Kazimierz Nitsch durchgeführt werden.

Der Forscher unterteilte das Gebiet von Kociewie in den ursprünglichen Bereich, der die Umgebung von Pelplin umfasst, sowie den erweiterten Bereich, in dem der Dialekt von Kociewie vorkommt. Das heutige Kociewie ist ca. 3 Tsd. km² groß. Seine östliche Grenze stellt ein ca. hundert Kilometer langer Weichselabschnitt ab der Umgebung von Gruczno /Grutschno/ im Süden, bis zum Dorf Czatkowy /Czattkau/, das nördlich von Tczew /Dirschau/ liegt. Die nördliche Reichweite der Region wird durch die Linie Pszczółki /Hohenstein/ – Trąbki Wielkie /Groß Trampken/ – Wysin /Wyschin/ begrenzt, wogegen die Westgrenze über Stara Kiszewa /Alt Kirschau/, Bartoszy Las /Fersenau/, Czarna Woda /Schwarzwasser/, Szlachta /Schlachta/, Śliwiczki /Klein Schliewitz/, Drzycim /Dirtschmin/ bis nach Gruczno und in Richtung der Weichsel verläuft. Verwaltungstechnisch gehört Kociewie der Wojewodschaft Pomorskie an (gesamte Kreise: Starogardzki und Tczewski, ein Teil des Kreises Gdański: ein Teil der Gemeinde Trąbki Wielkie /Groß Trampken/ sowie des Kościerski Kreises mit den Gemeindegebieten Liniewo /Lienfelde/ und Stara Kiszewa /Alt Kirschau/) sowie Kujawsko-Pomorskie (Mehrheit der Gebiete des Świecki Kreises und ein Teil der Gemeinde Śliwce /Schliewitz/ des Tucholski Kreises). Das Gebiet von Kociewie umfasst neun Städte: Tczew /Dirschau/, Starogard Gdański /Preußisch Stargard/, Skarszewy /Schöneck/, Skórcz /Skurz/, Czarna Woda /Schwarzwasser/, Gniew /Mewe/, Pelplin /Pelplin/, Nowe /Neuenburg/ und Świecie /Schwetz/. Als Hauptstadt der Region wird Starogard Gdański angesehen.

Die Bezeichnung Kociewie ist in Dokumenten vom Anfang des 19. Jahrhunderts zu finden. Die erste Erwähnung stammt von1807. Inmilitärisch-geschichtlichen Quellen Pommerns wird die Meldung von Oberstleutnant Hurting an General Dąbrowski angeführt, wo der Name Gociewie vorkommt. In den obigen Quellen fanden sich viele Ortsnamensentstellungen, daher wird angenommen, dass die Verwendung des Buchstaben G anstatt K eine solche irrtümliche Namensverwendung darstellte. Eine andere Namensgebung war Koczewie, die im Gedicht Szczaściejipon, das in der Kociewie-Mundart verfasst wurde, Verwendung findet. Das Dokument stammt aus Świecie  aus den Jahren 1810 – 1820. Bei Florian Ceynowa findet man dagegen die Verwendung des Namens Koczevije. Den Namen Kociewie hat auch Oskar Kolberg im Buchband Pommern verwendet.


Es ist den Forschern bis heute nicht gelungen eindeutig die Etymologie des Wortes Kociewie zu bestimmen. Dazu sind viele unterschiedliche Konzeptionen und Hypothesen entstanden, jedoch keine von ihnen wurde eindeutig bestätigt. Die Mehrzahl der etymologischen Ansätze konzentriert sich auf den Stamm Koć-. Danach stamme der Name Kociewie von den Ausdrücken:

- kociełki, das heißt zahlreiche kotliny /Schluchten/, Moore und kleinere Moore, die von Bergen umgeben werden (Konzept von Pfarrer Fankidejski);

kotten,  also Hütten (nach J. Łęgowski);

- kocza, kuczen – leicht zusammengezimmerte Laubhütten (nach Pfarrer J. Kujot);

- kociewie – Laubspäne, Schlamm (nach S. Kozierski, A. Brückner);

- kocanki – Pflanzenbezeichnung (nach W. Taszycki);

- koc – Fischfalle (nach J. Treder);

- kaczy /Entenähnlich/ – Kociewie, also Kacewie ‘kraina nad Kaczą rzeką’ /Land am Entenfluss/ (nach J. Haliczer);

- Gocie – Goten (nach F. Bujak, J. Czekanowski).


Hanna Popowska – Taborska hat in ihrer Forschungsarbeit an die Aussagen von Pfarrer Bernard Sychta angeknüpft, der Kociewie mit dem Ausdruck kocie wiarë, also „tiefe, öde Umgebung“ sowie mit dem Ausdruck kocevinë mit ähnlicher Bedeutung verglichen hatte. Für Popowska – Taborska hat Kociewie einen Spitznamencharakter, der genetisch pejorativ ist (was die Tatsache erklären könnte, dass während der Untersuchungen, die von Z. Stamirowska geführt wurden, die Bevölkerung der Region sich mit dieser Regionsbezeichnung nicht identifiziert hatte). Ihre wörtliche Grundlage würde der Begriff kot /Katze/ darstellen, wir hätten also mit analoger Wortbildung zu tun, wie im Falle des im „Kociewie-Wörterbuch“ zitierten chrószczewie /Gebüsch, Gestrüpp/. Sporadisch auftretende Bezeichnung koćejeve würde den um das Suffix –ej erweiterten Stamm beinhalten.

Dagegen ist Bogusław Kreja der Meinung, dass die Bezeichnung Kociewie von einer der ostslawischen Sprachen angenommen wurde. In der russischen Sprache bedeutet das Wort kočevьe lagern, kampieren. Es ist ein adverbiales Substantiv, das mittels der Verwendung des Suffixes –ьe vom Verb kočevat, also kampieren, gebildet wird. Die Bezeichnung Koczewie, die bei Ceynowa vorkommt, ist der russischen Ursprungsbedeutung ähnlich.

Kreja übernahm die Annahmen von Kujot hinsichtlich der in der Vergangenheit kleineren Gebietsfläche von Kociewie (welche die Umgebung auf der linken Flussseite der Ferse umfasste, und zwar zwischen Nowa Cerkiew /Nuwokirche/ und Królówlas /Königswalde/) und hat angenommen, dass bevor sie den Eingang in schriftliche Überlieferungen gefunden hatte, bereits in der mündlichen Überlieferung verwendet wurde, es handelte sich also nach Kreja um das 18. Jahrhundert. In dieser Zeit erfolgten in Pommern Armeedurchmärsche, darunter der russischen Armee, die auch in diesem Gebiet stationierte. In den Quellen gibt es keine direkten Hinweise darauf, dass Russen sich in der Umgebung von Gniew /Mewe/ und Pelplin /Pelplin/ aufgehalten haben sollten, aber auf dem Gelände des Pelpliner Klosters wurden russische Münzen aus den Jahren 1759 – 1762 gefunden. Außerdem führt Kreja toponomastische Beispiele (z.B. Dorf Rusek, Weiler Rusin) sowie antroponimische Beispiele (Nachnamen wie etwa Sobkow, Kołokolcow) an, die auf den Aufenthalt der russischen Armee in Pommern im 18. Jahrhundert hinweisen.

 

 tłum. EuroInterpret D. Moser

 

 

 

Kociewskie atrakcje, czyli miejsca które trzeba odwiedzić

Bazylika Katedralna w Pelplinie, fot. pomorskie.travel

Kociewie, urocza kraina, która obok Kaszub jest najchętniej odwiedzanym regionem Pomorskiego. Zamieszkujący ją Kociewiacy po dziś dzień kultywują swoje rodzime tradycje, kociewską gwarę, haft czy lokalną kuchnię, a turystom chętnie opowiadają miejscowe legendy. Wybierając się na Kociewie koniecznie musisz odwiedzić:

1. Pelplin

Pelplin to duchowa stolica regionu, nad którą góruje wybudowana przez Cystersów gotycka Bazylika Katedralna. To właśnie w niej znajduje się słynny obraz autorstwa Hermana Hana "Koronacji Najświętszej Maryi Panny". Będąc w Pelplinie nie można pominąć Muzeum Diecezjalnego, które w swoich zbiorach posiada jedyny w Polsce egzemplarz Biblii Gutenberga.

2. Gniew

Miłośnicy średniowieczka koniecznie powinni tu zajrzeć. Urokliwe położone miasteczko nad brzegiem Wisły, w którym warto sie "zgubić" spacerując uliczkami. Rynek Starego Miasta z zabytkowym ratuszem i kamieniczkami nadaje temu miejscu niezapomniany charatker. Górująca nad miastem twierdza krzyżacka - Zamek Gniew, to idealne miejsce na poznanie historii w aktywny sposób. Liczne turnieje i zawody rycerski, jarmarki oraz inscenizacje bitew, pokazują jak wyglądało życie lokalnej ludności setki lat temu. Ci, którzy lubią aktywny wypoczynek skorzystać mogą z lekcji jazdy konnej, rekreacyjnych rejsów gondolą po Wiśle, przejażdżek powozem czy wycieczek rowerowych.

3. Tczew

Tczew to miasto dobre do odwiedzenia o każdej porze roku. Warto zajrzeć do Tczewa, aby zobaczyć zabytkowy most drogowy z XIX wieku zbudowany pod kierunkiem Carla Lentze. Tylko tu można odwiedzić muzeum poświęcone królowej polskich rzek - Wiśle, a w Centrum Konserwacji Wraków Statków zobaczyć kolekcję łodzi z całego świata.

4. Grodzisko Owidz

Grodzisko Owidz to kolejne miejsce, które oferuje bliższe spotkanie z historią. Zaglądając do Owidza, będziecie mogli zobaczyć odrestaurowane grodzisko z IX w. w którym zamieszkiwali Słowianie. Dzieje tutejszej ludności przybliża funkcjonujące na terenie grodziska Muzeum Mitologii Słowiańskiej. Warto również zajrzeć tu podczas organizowanych jarmarków, wystawiane rękodzieło skusi nie jednego amatora przedmiotów ładnych.

5. Arboretu w Wirtach

Ten niesamowity ogród został założone już w połowie XIX w. jako miejsce dla pierwszych powierzchni doświadczalnych dla drzew północnoamerykańskich. Ponad 100-letnie drzewa imponują swymi wymiarami, głównie wysokością, dochodzącą do 40 metrów oraz potężnymi, kolumnowymi pniami.

6. Frank Raj

Frank Raj to ozdobne ogrody położone w miejscowości Frank. Jest to miejsce stworzone z pasją, łączące miłość do pięknych roślin z niesamowitą wiedzą wykorzystaną w praktyce przy tworzeniu ogrodów pokazowych. Właściciele zakładając niegdyś małą, przydomową hodowlę roślin, nie sądzili, że do ich ogrodów zjeżdżać będą turyści z różnych stron i podziwiać stylowe ogrody. Warto wybrać się na spacer, aby zobaczyć jak wyglądają ogrody w stylu wiejskim, japońskim, modernistycznym, rokokowym, barokowo - angielskim czy średniowiecznym.

7. Węzeł wodny Rybaki

Rybaki to niewielka miejscowość na terenie gminy Subkowy, której zobaczyć można zabytkowy węzeł hydrotechniczny składający się ze śluzy i przepompowni odwadniających teren Niziny Walichnowskiej do Wisły. Śluza wybudowana została w XIX w. z muru ceglanego, przed śluzą znajdują się przepompownie o nazwach „Nadzieja” i „Pokój”, które usytuowane są pomiędzy wałami przeciwpowodziowymi Wisły a Jeziorem Pelplińskim. Obie pompy stanowią drugi stopień pompowania wody w stosunku do pompowni „Zgoda”, która odwadnia Nizinę i tłoczy wody do Jeziora Pelplińskiego.

8. Wierzyca i elektrownie wodne

Wierzyca to rzeka wypływająca z centralnej części Pojezierza Kaszubskiego, a bieg swój kończy wpływając do Wisły w Gniewie. Jej górny bieg wiedzie przez Kaszuby, a środkowy i dolny przez malownicze Kociewie. Na szlaku jest kilka przenosek przy zabytkowych elektrowniach wodnych, których oglądanie stanowi dodatkową atrakcję spływów. Warto zatrzymać się na chwilę, aby w Owidzu, Kolinczu, Stockim Młynie czy Czarnocińskich Piecach przyjrzeć się, jak od stu ponad lat produkowana jest energia elektryczna z energii, zgromadzonej w wodach rzeki.

9. Kociewskie Trasy Rowerowe

Popularne wśród  miłośników KTR-ów trasy wiodą spokojnymi drogami lokalnymi przez urocze zakątki Kociewia. Kilkanaście szlaków o łącznej długości ponad 1000 km umożliwi odwiedzenie najciekawszych miejsc regionu.

10. Osiek

Osiek to ciekawe miejsce na południowych krańcach Kociewia. Wieś położona nad jeziorem Kałębie, zwanym Kociewskim Morzem jest popularnym i lubianym miejscem odpoczynku. Latem - fani kąpieli, kajaków, windsurfingu i żeglowania znajdą tutaj wymarzone warunki do rekreacji. Jesienią - w raju znajdą się grzybiarze, zaś zimą na zamarzniętej tafli jeziora podziwiać można popisy bojerów, a okoliczne lasy nadają się idealnie na przejażdżki kuligiem. Wiosna to idealna pora na leśne wycieczki na świeżym powietrzu.