Gdańscy archeolodzy odkrywają cmentarzysko w Ciepłem 

Miejsce prowadzenia prac, fot. Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Miron Bogacki

Ciepłe to niewielka, nadwiślańska wieś w okolicy Gniewu, gdzie został przebadany teren wczesnośredniowiecznego cmentarzyska, użytkowanego od X/XI do połowy XII w. Prowadzone badania i analizy pozwolą na odkrycie tajemnic nekropolii.  

Cmentarzysko jest wyjątkowe, na tle nekropolii z podobnego okresu, a jego wyróżnikiem jest obecność grobów z X/XI w., w których pochowani zostali przedstawiciele elit wyposażeni w luksusowe przedmioty, takie jak ekskluzywną broń, przybory kupieckie i części rzędu końskiego.

Historia odkrycia nekropolii w Ciepłem sięga początku XX w., kiedy to  robotnicy pracujący przy budowie kolei wąskotorowej, Gniew - Wielkie Walichnowy, przypadkowo natrafili na 5 grobów. Kustosz Zachodniopruskiego Muzeum Prowincjonalnego w Gdańsku, dr Paul Kumm, uznał znalezisko za wyjątkowe. Dzięki jego staraniom rozpoczęły się prace ratownicze, w ramach których odkryto kolejny pochówek. Analizując przedmioty odnalezione w grobie stwierdzono, że zmarli pochodzą m.in. ze Skandynawii.

Ostroga odkryta w grobie nr 42. fot. Joanna Szmit

Po przeszło 100 latach archeolodzy powrócili do prowadzenia badań w Ciepłem, a na efekt tych prac nie trzeba było czekać zbyt długo. Zespół z Muzeum Archeologicznego w Gdańsku, którym kierował Zdzisławy Ratajczyk odkrył 3 groby szkieletowe. 

Dzięki wsparciu finansowemu z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, można było rozpocząć badania na szerszą skalę, co ze względu na położenie na pofałdowanej wysoczyźnie morenowej oraz gruntach rolnych, było nie lada wyzwaniem. 

Na chwilę obecną wiadomo, że cmentarzysko użytkowane była w 2 etapach. W pierwszej fazie (lata około 1000–1030) w centralnej części cmentarza w siedmiu grobach, tak zwanych komorowych, pochowano ośmioro zmarłych. Ze względu na charakter obrządku pogrzebowego oraz nadzwyczajne nagromadzenie dóbr luksusowych, można stwierdzić, że niewątpliwie byli to przedstawicieli ówczesnych elit. W drugiej fazie (lata około 1075–1150) cmentarz był użytkowany przez lokalną społeczność, która grzebała zmarłych zgodnie z obowiązującymi wówczas regułami – w niewielkich jamach usytuowanych najczęściej na osi wschód–zachód. Groby charakteryzowały się standardowym dla tego okresu wyposażeniem. Liczniejsze dary – takie jak: kabłączki skroniowe, obrączki, kolie paciorków szklanych – znajdowały się w pochówkach żeńskich oraz dziecięcych. Na stanowisku odkryto również nieliczne groby ciałopalne.

Kolia paciorków szklanych i paciora bursztynowego odkryta w grobie nr 29. fot. Joanna Szmit

Największe zainteresowanie wzbudzają pochówki z czasów przypadających na początki formowania się państwa polskiego. Od dziesiątków lat cmentarzysko w Ciepłem jest istotnym argumentem w dyskusji nad obecnością Skandynawów na ziemiach polskich. W środowisku naukowym ugruntował się pogląd, że w odkrytym w 1900 roku grobie pochowano wojownika z Europy Północnej.

Działania podjęte w ramach opracowania obejmują wszystkie rodzaje badań i analiz dostępne współczesnej nauce. Poza skrupulatnymi analizami odkrytych reliktów obrządku pogrzebowego i wyposażenia grobowego prowadzone są wielodyscyplinarne analizy, wykonywane przez doświadczonych specjalistów z wiodących ośrodków naukowych. Pozwolą one jak najpełniej i wieloaspektowo poznać tajemnice osób pochowanych w Ciepłem. Na szczególną uwagę zasługują zwłaszcza prowadzone badania DNA, analizy stabilnych izotopów strontu, które powinny przynieść odpowiedź na pytanie, skąd pochodziły pochowane na cmentarzysku osoby.

Badania dostarczą niewątpliwie wartościowej wiedzy o dziejach Pomorza. Cmentarzysko w Ciepłem jest świadectwem przemian kulturowych zachodzących na tym terenie w XI i XII wieku. Widać na przykład, jak zmieniał się rytuał pogrzebowy – od kremacji do inhumacji, czyli od palenia do grzebania zwłok.