Co warto zobaczyć na Kaszubach - atrakcje Kaszub

Od jezior i wzgórz po pola pełne maków i doliny porośnięte trawą. Od klasycznej tabaki po truskawkę kaszubską skąpaną w promieniach letniego słońca. Od dawnej kaszubskiej chëczy po liczne muzea przybliżające niezwykle bogatą tradycję regionu. Kaszuby Południowe, teren od Żukowa po Przechlewo, zachwyca krajobrazem i fascynuje kulturą.

Kaszuby Południowe czy Kaszuby Północne? Gdyby zadać miłośnikom Kaszub takie pytanie, z pewnością nie potrafiliby na nie odpowiedzieć. To bardzo różnorodny teren, z nieporównywalnymi do siebie walorami i inną historią.  

Szwajcaria Kaszubska -  tak mówi się o centralnej części Kaszub. Nazwa nie jest przypadkowa. To część o największym zróżnicowaniu terenu, pełne wzgórz i jezior. Zlokalizowana jest w okolicy Wieżycy (329 m n.p.m.), najwyższego wzniesienia nie tylko na Kaszubach i w północnej Polsce, ale w całym Niżu Europejskim. To tutaj znajduje się Kaszubski Park Krajobrazowy z bukowymi, sosnowymi i świerkowymi lasami oraz wyjątkowymi gatunkami ptaków (jak tracze czy sowa włochatka) oraz nietoperzami, a nawet żmiją zygzakowatą. Przez Szwajcarię Kaszubską przebiega czerwony szlak turystyczny, który każdego roku pokonywany jest zarówno przez piechurów jak i rowerzystów. Zimą okolice Wieżycy to fantastyczne miejsce wypadowe dla narciarzy. Latem zaś warto wejść na szczyt i z wieży widokowej podziwiać okolicę.

Foto: Kaszubski Park Krajobrazowy, M.Karczewska

Szwajcaria Kaszubska to jednak nie tylko podgórskie krajobrazy czy polodowcowe jeziora. To także kultura i tradycja, która w tym miejscu widoczna jest na każdym kroku. Nazwy miejscowości pisane są w dwóch językach - po kaszubsku i po polsku. Wszędzie słychać język kaszubski, swoistą mieszankę języka niemieckiego i polskiego. Trudno zrozumieć, co mówi Kaszub. Na szczęście ludzie zamieszkujący te tereny są mili i uczynni i gdy coś nie jest jasne, puszczają oko przekładając ze swojego na polski.

Które miasto jest stolicą Kaszub? Tego nie wie nikt, bo od lat w tej kwestii zdania są mocno podzielone. Choć z reguły przyjmuje się, że stolicą całego regionu są Kartuzy, nie brakuje zwolenników tezy, że to Kościerzyna powinna nosić to zaszczytne miano. Z kolei, gdy wjeżdżamy do Gdańska, na tablicach widnieje napis: Gdańsk, stolica Kaszub. I bądź tu, człowieku, mądry?

Foto: UM Kościerzyna

Niezaprzeczalny jest jednak fakt, że Kartuzy, położone nad czterema jeziorami to jedno z tych miast, które najbardziej promuje kulturę kaszubską. Już przed II wojną światową Kartuzy stanowiły centrum Szwajcarii Kaszubskiej. Turyści bywali tu przez cały rok, odwiedzali kolegiatę i pływali po okolicznych jeziorach. Dziś działa tu m.in. Muzeum Kaszubskie im. F. Tredera zawierające zbiory dotyczące historii i folkloru Kaszub.

W okolicach Kartuz, na terenie Kaszubskiego Parku Krajobrazowego otoczonego jeziorami i lasami znajduje się Chmielno. Niewielka miejscowość, jednak niezwykle popularna wśród wodniaków oraz… miłośników kaszubskiej ceramiki. Niezmiennie od pokoleń Chmielno zamieszkuje rodzina Neclów, znana w całej Polsce z zamiłowania do garncarstwa. Do dziś Neclowie ręcznie produkują tradycyjne kaszubskie wazony, zastawy, dzbany czy misy z typowymi regionalnymi wzorami: tulipanami, liliami, rybimi łuskami czy kaszubską gwiazdą.

Foto: Muzeum Ceramiki Neclów w Chmielnie

Ozdoby te to jednocześnie tradycyjne motywy malarskie (sztuka malowania na szkle) i hafciarskie na Kaszubach. Szkół haftu kaszubskiego jest kilkanaście, dlatego w zależności od miejsca, w którym się znajdziemy, wzory będą się różnić.

Podróżując dalej w głąb regionu, mijając Kościerzynę z odrestaurowaną starówką i wspaniałym Starym Browarem, gdzie warzy się klasyczne kaszubskie piwo, dojedziemy do Wdzydz Kiszewskich. To miejscowość turystyczna, prawdziwy raj dla wodniaków i miłośników historii. Wdzydze, położone nad jeziorem Gołuń, są jednocześnie siedzibą najstarszego w Polsce skansenu – Kaszubskiego Parku Etnograficznego. Założono go w 1906 roku i do dziś jest jedną z najważniejszych atrakcji historycznych na Pomorzu i w Polsce.

Foto: Jezioro Wdzydze

Kaszuby Południowe hipnotyzują i zachwycają. To miłość od pierwszego wejrzenia, a kto raz je pokocha, kochać będzie już zawsze.

 

Haft Kaszubski

Haft Kaszubski

Początkowo jednobarwne, wykonywane złotą lub srebrną nitką zdobiły czepce lub szaty liturgiczne. Z czasem coraz bardziej kolorowe, z różnorodnymi motywami roślinnymi ozdabiały serwety, pościele, ale przede wszystkim odświętny strój Kaszubów. Mowa oczywiście o hafcie.

Siostry Norbertanki z zakonu w Żukowie, rozpoczęły w XVIII i XIX wieku naukę haftu. Lekcje pobierały przede wszystkim młode panny pochodzące z rodzin szlacheckich, mieszczańskich oraz bogatego chłopstwa. Pierwsze hafty były jednobarwne, wykonywane złotą lub srebrną nicią ozdabiały motywami roślinnymi czepce. Najęściej odwzorowywano tulipany, owoce granatu. lilie oraz margaretki. W wieku XIX zanikło hafciarstwo czepcowe, a roślinne motywy zostały przeniesione na wielobarwne hafty kaszubskie, które rozwinęło się dopiero na początku XX w.

Jednen z pierwszych ośrodków haftu kaszubskiego znajdował się we Wdzydzach Kiszewskich, gdzie w 1906 r. Państwo Gulgowscy zorganizowali pierwszy kurs hafciarski.

Wszystkie barwy i kształty występujące w hafcie kaszubskim są ze sobą precyzyjnie dobrane. Siedem kolorów wykorzystywanych podczas haftowania posiada swoją symbolikę i odpowiednią wartość dla każdego Kaszuba. Żółty oznacza piękne słońce, pola porośnięte zbożem, a także piasek z nadmorskich plaż i bursztyn. Zielony to przede wszystkim łąki i lasy, czarny żyzne gleby, zaś trzy odcienie niebieskiego to morze, jeziora i rzeki, a także piękne przejrzyste niebo rozciągające się nad Kaszubami. W hafcie występuje również kolor czerwony oznaczający krew przelaną w obronie ojczyzny.

{kolaz:67}

Szkoła wdzydzka wyróżnia się bogatym wzornictem umieszczonym głównie w środkowej części mareriału. W dużych i bogatych kompozycjach dominują barwy niebieskie, czerwona, zielona oraz czarna i żółta, uzupełnienie stanowią kolory pastelowe, łącznie używanych jest około 17 kolorów. O urodzie wdzydzkich haftów decyduje też, wyczucie barw i umiejętność właściwego zestawiania kolorów przez hafciarkę, którego najlepszym przykładem są przedstawione prace Władysławy Wiśniewskiej w galerii wzorów szkoły wdzydzkiej haftu kaszubskiego.

W szkole haftu żukowskiego skrupulatnie przestrzegane są zasady kolorystyczne poszczególnych elementów, wykorzystuje się jedynie 7 barw podstawowych. Istnieje swoisty kanon kolorów, który określa dokładnie jakim kolorem muszą być haftowane poszczególne ornamenty. Najczęstszym elementem pojawiającym się na serwetach jest róża oraz tulipan występujący w kilkunastu kształtach, a także goździk, bratek, motylek, owoc granatu i serce. Szkoła żukowska wykorzystuje jedynie siedem kolorów,w których przeważa błekit. Wielkość haftu dostosowana jest do wielkości płutna, kolory nie są ostre, często wystepują cieniowania, a oszczędne wzory nawiązują do haftów klasztornych. Szkoła żukowska rozprzestrzeniła się na terenie prawie całego powiatu katruskiego oraz w samych Kartuzach.

Szkoła, która uformowała się w okresie międzywojennym jest szkoła pucka. Technika pucka nawiązuje do haftów klasztornych z Żarnowca. Kolory wykorzystywane w hafsie, oprócz żółtego i niebieskiego są przygaszone, przyciemniona zieleń odpowiada barwie morza, zaś niebieski posiada wszystkie możliwe odcienie. Do haftu puckiego wprowadzone zostały motywy morskie np. mikołajek nadmorski, fale czy sieci rybackie.

Kolejną, najmłodszą szkołą, która wytworzyła się po II wojnie światowej z inicjatywy Franciszki Majkowskiej jest szkoła wejherowska. Powiela ona zasady szkoły wdzydzkiej jednak wzbogacona jest nowymi motywami roślinnymi: chryzantema, aster, dalia, bez i groszek. Jest to haft bardzo kolorowy, wyrazisty z dużymi kompozycjami centralnymi. W kolorystyce wejherowskiej czerwień powinna być bardzo intensywna, a słoneczny żółty został zastąpiony odcieniem cytrynowym. W szkole tej zdecydowanie dominują barwy żółte i czerwone.

W latach 60. XX w. w okolicach Tucholi powstała szkoła borowiacka, popularna na terenie Borów Tucholskich. Haft borowiacki wzorował się na szkole wszydzkiej, posiada identyczne elementy, jednak różni się od niej kolorem, a takżep osiada bogatszą ornamentykę. Szkoła borowiacka, której prekursorką była Honorata Bloch używała ujednoliconą gamę barw, w szczególności żóltej, pomarańczowej oraz ciemnobeżowej. Najczęściej stosowane motywy to: rozeta, serce, tulipan, słonecznik, pąk oraz chaber.

Również w Słupsku, Bytowie oraz na Kociewiu tworzyły się ośrodki hafciarskie. Każda ze szkół miała odmienną kolorystykę, a poprzez ornamenty używane w danym nurcie można było rozpoznać poszczególne szkoły.

Obecnie niemal w każdym sklepie z pamiątkami można zaopatrzyć się w tradycyjne serwety bądź obrusy z charakterystycznym haftem kaszubskim. Nie tylko tradycyjne pamiatki, ale także współczesna moda wykorzystuje wzornictwo regionalne w swoich projektach. Obecnie haft kaszubski psotkać można na bluzach, koszulkach, poduszkach czy torebkach. Odwiedzając Kaszuby napewno każdy znajdzie coś dla siebie...

Opracował: Magdalena Michalska, Dep. Turystyki, UMWP